Nguồn tổng hợp: Just How Prevalent are Peptide Therapeutic Products? A Critical Review – International Journal of Pharmaceutics (NIHMS-1613287)
Trong hơn hai thập kỷ qua, peptide đã trở thành một trong những hướng phát triển được chú ý nhất trong công nghiệp dược phẩm. Những chuỗi amino acid nhỏ bé – từng chỉ được xem là cầu nối giữa sinh học và hóa học – giờ đây lại đang chiếm vị trí trung tâm trong quá trình phát triển các liệu pháp điều trị mới. Một bài tổng quan được công bố trên International Journal of Pharmaceutics với tiêu đề “Just How Prevalent are Peptide Therapeutic Products? A Critical Review” đã đưa ra một cái nhìn toàn diện về mức độ phổ biến, tiềm năng và những thách thức của nhóm thuốc này.
Theo phân tích của nhóm tác giả, tính đến năm 2023, thế giới đã có gần 100 thực thể thuốc peptide được thương mại hóa hoặc trong giai đoạn cuối phát triển, trong đó hơn 80 sản phẩm đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chấp thuận. Chỉ tính riêng giai đoạn 2016–2021, đã có 78% thuốc peptide mới được phê duyệt qua đường tiêm, cho thấy dạng bào chế này vẫn là lựa chọn an toàn và hiệu quả nhất cho peptide do khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa còn hạn chế. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây đã bắt đầu mở ra hy vọng cho các dạng peptide uống, qua da hoặc niêm mạc mũi, nhờ sự tiến bộ trong công nghệ dẫn truyền và các hệ thống tăng thấm sinh học.
Sức hấp dẫn của peptide đến từ việc chúng kết hợp được tính chọn lọc cao của protein sinh học với khả năng kiểm soát hóa học linh hoạt của phân tử nhỏ. Peptide có thể nhận biết và gắn đặc hiệu vào thụ thể, enzyme hoặc vùng tương tác protein–protein của cơ thể, từ đó tạo hiệu quả điều trị cao mà vẫn giảm nguy cơ tác dụng phụ. Ngoài ra, peptide còn có độc tính thấp, dễ phân hủy sinh học và ít tích lũy trong mô, giúp đảm bảo độ an toàn dài hạn – điều mà nhiều thuốc truyền thống khó đạt được.
Không dừng lại ở đó, peptide còn rất dễ tùy chỉnh cấu trúc. Các kỹ thuật như cyclization (vòng hóa peptide), gắn PEG hoặc albumin để kéo dài thời gian bán thải, hay liên hợp với kháng thể hoặc hạt nano đã tạo nên thế hệ peptide thế hệ mới có khả năng duy trì hiệu lực lâu hơn và ổn định hơn trong huyết tương. Một số peptide như semaglutide, leuprolide, bortezomib đã trở thành “ngôi sao” trên thị trường nhờ đáp ứng tốt những tiêu chí này.
Trong bài tổng quan, các tác giả cũng chỉ ra rằng peptide đang hiện diện trong hầu hết các lĩnh vực điều trị quan trọng của y học. Ở nhóm bệnh nội tiết và chuyển hóa, các peptide chủ vận hoặc đối kháng hormone (như GLP-1, insulin, calcitonin) đã chứng minh hiệu quả vượt trội trong kiểm soát đường huyết, giảm cân và cải thiện chuyển hóa năng lượng. Trong lĩnh vực ung thư học, peptide được sử dụng làm “đầu kéo” cho các liên hợp thuốc-peptide (PDC) hoặc liên hợp peptide-kháng thể (PAC), giúp thuốc hóa trị hướng đích đến mô khối u mà giảm tổn hại mô lành. Ngoài ra, peptide kháng khuẩn (AMPs) cũng đang trở thành hướng thay thế kháng sinh truyền thống, với khả năng tiêu diệt vi khuẩn đa kháng mà không gây hiện tượng kháng chéo.
Một khía cạnh khác được nhóm nghiên cứu nhấn mạnh là các chiến lược công nghệ để tối ưu hóa dược động học của peptide. Các hệ depot hoặc vi cầu sinh học (long-acting injectables) giúp duy trì nồng độ thuốc ổn định trong nhiều ngày; trong khi các hệ nano lipid, polyme sinh học hoặc đồng vận chuyển phân tử nhỏ đang được phát triển nhằm giúp peptide vượt qua hàng rào ruột. Các kỹ thuật liên hợp hướng đích (targeting) cũng được ứng dụng để peptide có thể chọn lọc hơn với mô hoặc cơ quan bệnh lý, mở đường cho điều trị chính xác (precision medicine).
Tuy nhiên, cùng với tiềm năng đó, peptide vẫn phải đối mặt với không ít rào cản. Sự phân hủy nhanh bởi enzym protease, hấp thu kém qua màng ruột, và chi phí tổng hợp – tinh chế cao là những thách thức hàng đầu. Dù peptide ít gây độc tính, song nguy cơ sinh miễn dịch hoặc tạo kháng thể sau điều trị dài hạn cũng cần được theo dõi cẩn trọng. Để khắc phục, các nhà khoa học đang phát triển peptidomimetics – những phân tử mô phỏng cấu trúc và hoạt tính của peptide nhưng có độ bền cao hơn, sinh khả dụng tốt hơn, mở ra một thế hệ thuốc “lai hóa học – sinh học” đầy triển vọng.
Bức tranh tương lai của thuốc peptide được dự đoán sẽ gắn liền với trí tuệ nhân tạo (AI) và thiết kế tính toán (in-silico design). Nhờ AI, quá trình tối ưu hóa trình tự amino acid, dự đoán cấu trúc bậc ba và đánh giá ái lực gắn kết sẽ diễn ra nhanh gấp hàng trăm lần so với phương pháp truyền thống. Khi kết hợp với dữ liệu di truyền và dấu ấn sinh học cá nhân, peptide có thể trở thành nền tảng trung tâm của dược học cá thể hóa (personalized therapeutics) – nơi mỗi bệnh nhân có thể được điều trị bằng “chuỗi peptide dành riêng cho họ”.
Như bài tổng quan đã khẳng định, peptide đang không chỉ là xu hướng mà là trụ cột mới của khoa học dược phẩm thế kỷ 21. Sự kết hợp giữa sinh học phân tử, hóa học tổng hợp, công nghệ nano và trí tuệ nhân tạo đang biến peptide thành cầu nối giữa tự nhiên và nhân tạo, giữa khoa học cơ bản và y học ứng dụng.
Từ insulin – peptide đầu tiên được đưa vào lâm sàng – cho đến các peptide chống ung thư, chống viêm hay kháng khuẩn ngày nay, hành trình của nhóm thuốc này là minh chứng rõ ràng rằng: đôi khi, những phân tử nhỏ nhất lại mang trong mình sức mạnh thay đổi cả nền y học hiện đại.
Bài viết được biên tập dựa trên công trình nghiên cứu “Just How Prevalent are Peptide Therapeutic Products? A Critical Review”, đăng trên International Journal of Pharmaceutics (NIHMS-1613287, 2023).
Bản quyền nội dung gốc thuộc về tác giả bài báo; biên soạn và diễn giải lại bởi peptide.com.vn cho mục đích giáo dục và phổ biến khoa học.
